BRASLUN O'I HANES

Mae'n bosibl fod cymuned Gristnogol Geltaidd yn addoli ar y safle hwn mor gynnar â'r seithfed ganrif. Ar ddechrau'r 1200 roedd yn enwog am ei defosiwn a'i lletygarwch. Ychydig wedi hynny, gyda chymunedau Celtaidd Cristnogol Ynys Enlli a Phenmon, daeth yn briordy o Ganoniaid Awstinaidd. Erbyn 1230 roedd eglwys briordy Dyffryn y Santes Fair wrth droed yr Wyddfa wedi ei hailadeiladu, a Thywysogion Gwynedd yn noddwyr iddi mae'n debyg. Cofnodir yr enw Beddgelert yn 1268, o bosibl er cof am Celer, sylfaenydd tebygol yr Eglwys. I'r de o'r eglwys byddai glwysgor, clasordai, ystafell gysgu a ffreutur. Cafwyd tanau mawr yn 1283 a dechrau'r l400au, a oedd yn gyfnodau o ryfel a chythrwfl. Roedd y priordy hefyd yn berchen ar lawer o diroedd yng Ngwynedd ac Ynys Môn ac yn gofalu am lu o eglwysi a chapeli anwes eraill.
Yn 1538 datgysylltwyd y Priordy, ynghyd â mannau addoli ledled Prydain, gan y Brenin Harri VIII. Ers hynny bu'r Santes Fair yn eglwys blwyf i fro eang, fynyddig Beddgelert; yn ymestyn o gopa'r Wyddfa i lefel y môr. Yn ystod 'atgyweiriadau' helaeth 1830 dymchwelwyd yr ystlys ogleddol hir a thynnwyd y sgrîn dderw gerfiedig, seddau'r côr, coed y to a'r gwydr lliw hynafol. Yn 1880 codwyd yr ale groes ogleddol ac adferwyd yr arcêd. Cafwyd gwaith pellach yn 1921, 1929, 1941, 1966, 2000 a 2001.

CYNLLUN O'R EGLWYS

TAITH FER I WELD Y NODWEDDION DIDDOROL

1. Wrth sefyll oddi mewn i'r drws ym mhen gorllewinol corff yr eglwys, sylwch ar y cynllun eang ond syml sy'n perthyn i'r 13eg ganrif. Mae'n bosibl fod y wal ogleddol i'r chwith yn dyddio o gyfnod eglwys y gymuned Geltaidd yn y 12fed ganrif.
2. Mae'r ffenestr o'r 19eg ganrif yn y wal ogleddol wedi cymryd lle drws canoloesol. Portreadu'r Santes Fair a Dewi Sant a wna'r gwydr o'r flwyddyn 1968. Fe fu drws cyffelyb yn y wal ddeheuol, yn arwain i'r clasordai.
3. Wrth ichi gerdded ar hyd corff yr eglwys, sylwch ar yr arcedau i'r chwith, a adeiladwyd tua 1230. Roedd y rhain yn arwain i ystlys ogleddol a estynnai ar hyd yr eglwys tan newidiadau 1830.
4. Ewch ymlaen at risiau'r gangell a sylwch ar dair ffenestr lansed uchel a adeiladwyd tua 1230 o garreg rut Môn, a gludwyd efallai dros y môr i borthladd Aberglaslyn. Mae'r gwydr lliw yn dangos yr Atgyfodiad, yr Esgyniad, y Gweddnewidiad, Galw'r Disgyblion, y Croeshoeliad, yr Eneiniad, y Rhagfynegiad, y Geni a Bedydd yr Iesu. Rhoddwyd ef yn 1882 i gofio James Wyatt, Bryn Gwynant, asiant i Arglwydd Penrhyn.
5. Derw tywyll cerfiedig sy'n ffurfio croes yr allor; gyda sypiau o winwydd yn crogi o'r ymyl uchaf. Sylwch ar fonogram yr Alffa a'r Omega islaw y groes.
6. Sylwch ar fwa pigfain y drws o'r 13eg ganrif yn wal ogleddol y gangell. Arweiniai hwn i gell y Prior, sef y festri erbyn hyn.
7. Tynnwyd llawer o ffenestri'r 13eg ganrif a rhai nodweddion eraill yn ystod 'atgyweiriadau' 1830 ond goroesodd y ffenestr ganoloesol ddiweddarach hon yn y gangell ddeheuol, fel cilfach. Mae'r gwydr lliw cyfagos, a roddwyd yn 1920, yn dangos y Bugail Da a Goleuni'r Bvd.
8. Rhoddwyd paneli derw y cysegr a'r gangell, sgrîn yr allor, seddau'r côr, desgiau a dodrefn eraill yn 1921. Mae arfbais y teulu a dyddiadau i'w gweld ymysg y cerfiadau o sypiau gwinwydd. Mae plac pres ar ochr y gangell i'r sgrîn.
9. Ewch i lawr y grisiau a throwch i weld manylder y cerfio ar y gangell dderw a'r sgrîn grog. Ar ddwy ochr mynedfa'r gangell mae dau banel yn dangos symbolau'r Efengylwyr: Mathew (dyn adeiniog), Marc (llew adeiniog), Luc (ych adeiniog), ac Ioan (eryr adeiniog). Uwchben y fynedfa mae dau angel yn dal telynau aur. Ar ben y sgrîn eistedda'r Arglwydd ar ei orsedd yn gwisgo coron frenhinol ac yn dal teyrnwialen, ac angylion o boptu iddo yn dal thuserau. Uwchben, mae'r Grog lle portreadir yr Arglwydd wedi'i hoelio ar y groes yn gwisgo'i fantell a choron ei fuddugoliaeth. Ar y dde mae'r Forwyn Fair ac mae Sant Ioan ar y chwith.
10. Rhoddwyd y ddarllenfa o dderw cerfiedig ar ffurf eryr yn 1896. O ffawydden goch y gwnaed y pulpud. Gwelir amryw o furluniau diddorol yn y gangell ac yng nghorff yr eglwys.
11. Dymchwelwyd yr ystlys ogleddol yn 1830. Ail adeiladwyd yr ale groes ogleddol yn 1880 ac adnewyddwyd Capel y Forwyn yn 1941.
12. Yn 1938 y rhoddwyd y gwydr lliw yn y ffenestr ddeheuol, sy'n dyddio o 1830, yng nghorff yr eglwys. Mae'n dangos (i'r chwith) Syr Galâth a bathodyn Catrawd y Frenhines Mari, ac (i'r dde) San Siôr a blaidd sy'n cynrychioli cartref y teulu, Castell Cidwm.
13. Ar y bedyddfaen oddi mewn i'r drws gorllewinol mae dwy arysgrif a ychwanegwyd yn y 1880 au. Ar yr uchaf ceir 'R.W. Ficer. W.E.P. Warden yr Eglwys, adnewyddwyd 1882', mewn gwyddor a ddyfeiswyd yn ôl y sôn gan y bardd Iolo Morgannwg yn y 19eg ganrif. Mae'r arysgrif isaf yn nodi 'Yn enw'r Tad a'r Mab a'r Ysbryd Glan. Amen' a dywedir mai'r mynach tybiedig o'r 8fed ganrif, Nennius, a'i dyfeisiodd. Rhoddwyd y copîau o waith Reubens, 'Disgyniad o'r Groes' gan deulu Priestley, a arferai fod yn noddwyr i'r fywoliaeth hon.
14. Cerddwch y tu allan ac edrychwch ar y cwt clychau a'r gloch newydd a roddwyd yno yn 1938. Gellir gweld hefyd rannau o ffenestr ganoloesol fechan yn y pen gorllewinol.
15. Y tu allan i'r eglwys cerddwch at Gapel y Forwyn. Gwelir gweddillion sylfaen drws o garreg rut yn y gornel ogledd-orllewinol wrth adael y llwybr. Arferai hwn fod ar yr ystlys ogleddol.
16. Gellir gweld cerrig grut canoloesol yn y drws sydd wedi'i gau gerllaw, a arferai arwain i oriel orllewinol, yn ogystal ag mewn ffenestr ar ochr ddwyreiniol yr hen ystlys ganoloesol ogleddol.
17. Gerllaw'r Ywen gwelir y garreg fedd hynaf (1672) sy'n coffáu aelodau o deulu Wynne, Tŷ Isaf (Bwthyn Llywelyn). Tua 1585 prynodd y rhain diroedd yn perthyn i'r priordy. Disgynnydd iddynt, Mr Walker Jones, a roddodd dir i estyn y fynwent yn 1850 a 1884.
18. Gwelir beddau T.H. Parry Williams, Carneddog, Glaslyn ac Edith Evans (Telynores Eryri) yn y fynwent i'r de or eglwys.

GWYBODAETH GYFFREDINOL

Iesu a ddywedodd

"Deuch ataf fi bawb a'r y sydd yn flinderog ac yn llwythog,
a mi a esmwythâf arnoch"

GWASANAETHAU'R EGLWYS

YR EGLWYS YNG NGHYMRU

Gwasanaethau bob dydd Sul.
Gweler yr hysbysfwrdd am fanylion.
Ceir manylion yng nghyntedd yr eglwys am wasanaethau eraill astudio'r Beibl, cyfarfodydd gweddi cyfeillach ac yn y blaen.

YR EGLWYS GATHOLIG

Bob dydd Sul a Dydd yl 4:00 p.m. Offeren yn y Santes Fair

CYFEILLION EGLWYS SANTES FAIR

Elusen Gofrestredig Rhif 1062156

Fe'I sefydlwyd yn 1995 I alluogi Cristnogion ac eraill o bell ac agos i:-

GWEITHGAREDDAU Achlysuron codi arian a chymdeithasol, gweithgorau ymarferol a chylchlythyrau

GALLWCH GEFNOGI'R GWAITH TRWY: EICH GWEDDÎAU EICH DIDDORDEB YMARFEROL EICH RHODDION

Manylion gan:- Jim Boys, Afallon, Madoc Street, Y Ffôr, Pwllheli, Gwynedd. LL53 6UL. Cymru, Y Deyrnas Unedig.

Cliciwch yma i edrych ar yr eitemau sydd gennym ar werth.